Çınar’daki Şeyh Kasım Medresesi ve tarihi kasır koruma bekliyor

Diyarbakır’ın Çınar ilçesinde bulunan Şeyh Kasım Medresesi ile medresenin üzerine inşa edilen tarihi kasır, uzun süredir restorasyon çalışması bekliyor. Osmanlı döneminde bölgenin öne çıkan eğitim kurumları arasında gösterilen medresenin büyük bölümü yıkılmış durumda. Daha sonraki yıllarda yapılan ve günümüzde önemli bir kısmı ayakta kalan kasrın da korunarak gelecek kuşaklara aktarılması amaçlanıyor.

Eski adı Güzelşeyh, günümüzdeki adı Altunakar olan mahallede yer alan yapı topluluğu, bölgenin dini ve sivil mimari geçmişine ilişkin izler taşıyor. Bir turizm destinasyonu ile turizm güzergahı üzerinde bulunduğu belirtilen medrese ve kasır için kazı çalışması yapılırken, alanın rölöve, restitüsyon ve restorasyon projeleri de hazırlandı.

Medresenin geçmişi arşiv ve yazma eserlerle araştırılıyor

Dicle Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. İrfan Yıldız, Altunakar Mahallesi’nde Şeyh Kasım Medresesi adıyla bilinen tarihi bir eğitim yapısının bulunduğunu anlattı. Yıldız, medresenin üzerinde ise sonraki dönemlerde burada görev yapan müderris ya da şeyhin ailesinin kullanımı için bir köşk yaptırıldığını belirtti. Altunakar Medresesi’nin Osmanlı döneminde yöredeki önemli eğitim merkezlerinden biri olduğunu ifade eden Yıldız, yapının bugün büyük ölçüde yıkıldığını söyledi.

Medresenin yapım tarihine ilişkin kesin bir kitabe veya belge bulunmadığını aktaran Yıldız, 2012-2013 yıllarında gerçekleştirdiği yüzey araştırmaları sırasında medreseye vakfedilmiş bir el yazması gördüğünü belirterek şu ifadeleri kullandı:

"Medresenin inşa tarihini ortaya koyan herhangi bir kitabeye veya kesin bir belgeye henüz rastlayamadık. Ancak 2012-2013 yıllarında bölgede gerçekleştirdiğim yüzey araştırmaları sırasında, medreseye vakfedilmiş ve bugün şeyhin soyundan gelen ailelerden birinin elinde bulunan bir el yazması eser görmüştük. Söz konusu eserde, kitabın Hicri 1288, Miladi 1871 yılında medreseye vakfedildiği belirtiliyordu. Ayrıca Osmanlı arşivlerinde 1855 yılına ait bir belgeye de rastlamıştık. Dolayısıyla medresenin 1850’li yıllardan önce inşa edildiğini söyleyebiliriz" dedi.

Medresede yetiştiği ileri sürülen bir din âlimine ilişkin rivayetin yapının geçmişini daha eskiye taşıyabileceğini kaydeden Yıldız, bu bilginin kesinlik kazanması halinde farklı bir tarih değerlendirmesi yapılabileceğini dile getirdi:

"Bir başka rivayete göre, Hasane Aktepe olarak bilinen ve Şeyh Hasani Nurani adıyla da anılan şeyhin bu medresede yetiştiği ifade edilmektedir" diyen Yıldız, "Eğer bu bilgi doğruysa medresenin inşa tarihi daha eski dönemlere kadar uzanabilir. Ancak kesin olarak söyleyebileceğimiz, buranın Osmanlı döneminde bölgenin en önemli medreselerinden biri olduğudur. Çok sayıda öğrencinin ve müderrisin yetiştiği önemli bir ilim merkezidir. 1900’lü yılların başında, Şeyh Kasım’ın oğullarından Şeyh Nimetullah’ın medresenin üzerine ailesi için bir ev, diğer adıyla bir kasır yaptırdığı bilinmektedir. Günümüzde bu kasrın büyük bir bölümü ayaktadır" diye konuştu.

Kasırda Mardin mimarisinin izleri bulunuyor

Şeyh Nimetullah’ın kasrın yapımı için Mardin’den Süryani ustalar ile Sarkis Lole’yi davet ettiğini aktaran Yıldız, yapının mimari özelliklerinde Mardin ekolünün belirgin etkilerinin görüldüğünü söyledi. Köşkün süslemeleri, kullanılan taş ve plan düzeniyle ilgili değerlendirmelerini şu sözlerle paylaştı:

"Köşkün mimari tarzında ve süslemelerinde tipik Mardin ekolünün izleri görülmektedir. Özellikle Mardin ve Midyat çevresindeki yapılarda karşılaştığımız, ağırlıklı olarak Süryani ustaların uyguladığı süsleme anlayışı burada da kendisini göstermektedir. Bitki motiflerin ağırlıkta olduğu süslemelerde Mardin taşı tercih edilmiştir. Medrese mimari açıdan incelendiğinde, ortada bir koridor veya eyvan niteliğinde giriş bölümünün bulunduğu, bu bölümün iki yanında ise talebelerin konakladığı odaların yer aldığı görülmektedir. Medrese çok daha erken bir dönemde inşa edilmişken köşk 1900’lü yılların başında yapılmıştır. Bölgedeki çok sayıda alimin ve müderrisin yetiştiği bir eğitim kurumu olması bakımından da medrese büyük önem taşımaktadır. Bu açıdan Güzelşeyh Mahallesi’nin Osmanlı döneminde önemli bir ilim merkezi olduğunu söyleyebiliriz."

Yıldız, medrese ile köşkün farklı dönemlerin mimari özelliklerini bir arada yansıttığını belirtti. Medresenin daha erken bir tarihte oluşturulduğunu, ailesi için yaptırılan köşkün ise 1900’lü yılların başında inşa edildiğini ifade eden Yıldız, Güzelşeyh Mahallesi’nin Osmanlı döneminde bilim ve eğitim faaliyetleri açısından önem taşıdığını vurguladı.

Kazı yapıldı, restorasyon projeleri hazırlandı

Medresede bulunduğu belirtilen yazma eserlerin ne kadarının günümüze ulaşabildiğinin bilinmediğini aktaran Yıldız, aile tarafından kendilerine yalnızca bir eserin gösterildiğini söyledi. Bu nedenle en az bir yazma eserin korunduğunun tespit edilebildiğini belirten Yıldız, yapıların geleceğe taşınması için yapılan çalışmaları da anlattı:

"Aile tarafından şimdiye kadar bize yalnızca bir yazma eser gösterildi. Dolayısıyla en azından bir eserin günümüze ulaştığını söyleyebiliriz. Medrese ve köşkün korunarak geleceğe aktarılması amacıyla bölgede bir kazı çalışması gerçekleştirildi. Bu çalışma sonucunda medresenin temelleri tamamen ortaya çıkarıldı. Ayrıca alanın rölöve, restitüsyon ve restorasyon projeleri hazırlandı. Ancak bildiğim kadarıyla yapının özel mülkiyete ait olması ve birden fazla mirasçısının bulunması nedeniyle bugüne kadar restorasyon çalışmaları gerçekleştirilemedi. Güzelşeyh Medresesi ve Kasrının mutlaka restore edilerek gelecek nesillere aktarılması gerekiyor. Çünkü yapı, önemli bir turizm destinasyonunun ve turizm rotasının üzerinde yer alıyor. Aynı zamanda bölgenin Orta Çağ dönemine ait hem dini hem de sivil mimari özelliklerini yansıtması bakımından büyük önem taşıyor. Bu nedenle tarihî yapının bir an önce koruma altına alınması, restore edilmesi ve kültürel mirasımıza kazandırılması gerekiyor" şeklinde konuştu.

Medresenin temellerinin kazı çalışmasıyla açığa çıkarıldığı, alanın ölçüm ve restitüsyon çalışmalarının tamamlandığı bildirildi. Ancak özel mülkiyet statüsü ve birden fazla mirasçının bulunması, bugüne kadar restorasyon uygulamasına başlanmasının önündeki temel sorun olarak gösterildi. Tarihi yapıların korunması halinde hem Osmanlı dönemi eğitim hayatına hem de bölgenin Orta Çağ’dan günümüze uzanan dini ve sivil mimarisine ilişkin önemli bilgilerin gelecek kuşaklara aktarılabileceği belirtiliyor.

Haber kaynağı: İhlas Haber Ajansı