1 Temmuz Çarşamba günü itibarıyla uygulamaya alınan Depozito İade Sistemi (DOA), Türkiye'nin dört bir yanında "istismar" ihbarlarıyla gündeme geliyor.
Sistem, uygun içecek ambalajlarını teslim eden vatandaşları 1 Türk Lirası ile ödüllendiriyor. Her kişinin gün içinde en fazla 200 şişe atma hakkı bulunuyor.
Bu sınır, yaşanabilecek olası suistimallerin önüne geçebilmek için konulmuştu. Yine de iade makinelerinin ve DOA sisteminin istismar edildiğine dair ihbar niteliğindeki görüntüler bir bir ortaya çıkıyor.
Son olayın yaşandığı yer Sakarya'ydı. Bir vatandaşın cep telefonu kamerasına yansıyan görüntülerde bir kişinin 2 çuval dolusu pet şişeyi sisteme attığı, sırada bekleyenlerin uyarılarını kale almadığı görülüyor.
Bir bakıma DOA'yı kilitleyen bu kişiler, hem uzun kuyruklar oluşmasına yol açıyor hem de geri dönüşüm sistemine katılacak vatandaşlara engel oluyor ve dolaylı olarak bu yönde bir bilinç oluşmasına ket vuruyor.
Ayrıca bu kişilerin DOA'yı bir çeşit gelir kapısına dönüştürdüğü iddia ediliyor.
Sakarya'daki vakada, videodaki kişinin kendisini telefonla arayan bir yakınına "Çalışıyorum" dediği öne sürülüyor. Vatandaşın isyanı ise şu:
"Bu uyanık arkadaşlar ne yapıyor biliyor musunuz? Her seferinde farklı telefon numarası girerek buraya yüzlerce şişe atıyor ve hiç kimse de sesini çıkarmıyor. Bunca insanın hakkına giriyorlar. Küçücük poşetlerde, evde içtiğimiz toplasan 50 tane yoktur, arabama geri götürdüm ya, müsaade etmiyor. Az önce telefon görüşmesi yaptı, keşke çekseydim. Karşı tarafa ne dedi biliyor musunuz? Çalışıyorum."
Sakarya'daki bu vaka, Türkiye'nin dört bir yanında yaşanıyor. Önceki gün Kahramanmaraş'ın Elbistan ilçesindeki DOA iade makinesine giden bir vatandaş, makinenin dolu olduğu için şişe kabul etmediğini kayda aldı.
"DOA makinelerinin içi böyle tıkanmış. Elbistan'da 3 yer dolaştık her yer böyle. Bu iş de patladı zaten. Boşuna toplamayın. Gidin çöpe atın çöplerinizi."
Bu istismar vakaları, bir bakıma fiziksel kavgalara varan toplumsal karışıklıkları ateşliyor.
İstanbul Maltepe'de, iade makinesinin başında oluşan yoğunluk sebebiyle iki kişi arasında sözlü olarak başlayan tartışma kavgaya dönüştü.
İki kadın çevredekilerin araya girmesiyle güçlükle ayrılabildi. Kadınların birbirlerine ağır hakaretlerde bulunduğu ortamda çocuklar da vardı.
Son olarak Bolu'da kayıtlara geçen bir başka istismar vakasında, video kaydı alan bir kadın, iade makinesinin başında bekleyen kadının 10 kişinin kimliğiyle geldiğini, saatlerce şişe attığını iddia ediyor.
Videodaki kadın, diğer kadınlara, "Uyuyup uyuyup geleceğine 9'da sen de gel" diyor.
Öte yandan, DOA'yı istismar edenlere yönelik bir yaptırım olup olmadığı bilinmiyor.
Kurumsal ve operasyonel denetimlerle, otomatların bulunduğu noktaların 7/24 güvenlik kameraları ile takibiyle, T.C. Kimlik Kartı entegrasyonu ile istismar vakalarında azalmalar yaşanacağı düşünülüyor.
DOA, içecek ambalajlarında 25 kuruş olan önceki tarifeden 1 TL'ye geçerken, 1 Temmuz itibarıyla Türkiye genelinde uygulamaya alındı. 15 günlük periyotta 19 milyondan fazla şişenin atıldığı belirtiliyor.