Osmanlı arşivlerinde yer alan dikkat çekici bir belge, Erzurum’un geç Osmanlı dönemindeki çok milletli ve çok kültürlü yapısına dair önemli bir ayrıntıyı gün yüzüne çıkardı. Belgeye göre, İranlı çocukların eğitimi amacıyla Erzurum’da bir mektep açılması yönünde resmî bir teşebbüste bulunulduğu ve bu mektebin eski kar-perdaz Mirza Ali Ekber’e ait bir hanede faaliyet göstermesinin planlandığı anlaşılıyor.
Araştırmacı Taner Özdemir, arşiv kaydına göre söz konusu girişimin yalnızca yerel bir talep değil; İran sefiri tarafından Osmanlı Devleti’ne iletilen resmî bir rica üzerine gündeme geldiğini vurgulayarak, "İranlı ailelerin çocuklarının eğitim ihtiyaçlarının karşılanmasına yönelik bu talep, diplomatik kanallar aracılığıyla Osmanlı makamlarına ulaştırıldı. Talebin ardından konu, Osmanlı bürokrasisi içerisinde değerlendirmeye alınarak karşılanmaya çalışıldı. Bu çerçevede mesele, Erzurum Vilayeti tarafından ele alındı. Vilayet makamlarınca hazırlanan yazıda, mektep olarak kullanılması düşünülen hanenin fiziki durumu, kullanım amacı ve eğitim faaliyetlerine uygunluğu ayrıntılı biçimde değerlendirildi. Hazırlanan dosya, gerekli tahsisat ve açıklamalarla birlikte Maarif Nezareti’ne sunuldu. Yapılan incelemeler neticesinde, Mirza Ali Ekber’e ait hanenin okul olarak kullanılmasının mümkün olabileceği; ancak eğitim faaliyetlerinin Osmanlı Devleti’nin belirlediği usul ve nizamlara uygun şekilde yürütülmesi şartıyla ruhsat verilmesinin uygun olacağı bildirildi" dedi.
Yabancı devletlerin diplomatik taleplerini dikkate alıyordu
Belgede özellikle mektebin İranlı çocuklara yönelik olması planlanan bir eğitim kurumu olduğu vurgulandığını ifade eden Özdemir, sözlerine şöyle devam etti," Bu durum, Osmanlı Devleti’nin yabancı devletlerin diplomatik taleplerini dikkate aldığını; ancak bu talepleri mutlaka resmî izin, denetim ve eğitim mevzuatı çerçevesinde ele aldığını göstermektedir. Okulun idaresi, öğretim düzeni ve genel işleyişinin Maarif Nezareti’nin gözetimine bağlı olacağı, nizama aykırı herhangi bir uygulamaya müsaade edilmeyeceği de özellikle ifade edilmiştir"
Bir Haneden Mektebe: Diplomatik Bir Talebin Şehir Hayatına Yansıması
Belgenin en dikkat çekici yönlerinden birinin, diplomatik bir ricayla başlayan sürecin şehir içindeki özel bir hanenin mektebe dönüştürülmesi yönünde bir teşebbüs ortaya koyması olduğunu söyleyen Taner Özdemir, " Mektebin eski kar-perdaz Mirza Ali Ekber’e ait bir hanede açılmasının planlanması; Erzurum’da özel mülkiyet, ticaret, diplomasi ve eğitim alanlarının nasıl iç içe geçtiğini göstermesi bakımından önem taşımaktadır. Bu durum, şehirde yaşayan yabancı topluluklar ile Osmanlı idaresi arasındaki ilişkilerin yalnızca siyasî değil, aynı zamanda sosyal ve kültürel boyutlar da taşıdığını ortaya koymaktadır" diye konuştu.
Ticaret, diplomasi ve eğitim ekseninde Erzurum
Araştırmacılara göre bu belge, Erzurum’un İran ile olan yoğun ticari ve diplomatik ilişkilerinin eğitim alanına da doğrudan yansıdığını gösteriyor. İran sefiri tarafından iletilen talebin değerlendirmeye alınması, Erzurum’un yalnızca bir sınır ve ticaret şehri değil; aynı zamanda uluslararası ilişkilerin yerel hayata yansıdığı bir merkez olduğunu ortaya koyuyor. İranlı ailelerin çocukları için bir mektep açma teşebbüsü, şehrin kozmopolit yapısının eğitim alanına da yansıdığını gösteriyor.
Özdemir: "Bu belge diplomasinin gündelik hayata nasıl sirayet ettiğini gösteriyor"
Belgeyi değerlendiren Türkiye Dil ve Edebiyat Derneği Erzurum Şubesi Yönetim Kurulu Üyesi Taner Özdemir, arşiv kaydının yalnızca bir eğitim meselesini değil, aynı zamanda Osmanlı-İran ilişkilerinin yerel düzeydeki yansımalarını da ortaya koyduğunu vurgulayarak, şu ifadelere yer verdi: "Bu belge, İran sefiri tarafından Osmanlı Devleti’ne iletilen bir ricayla başlayan sürecin, Erzurum’da bir eğitim kurumu açılması yönündeki teşebbüse dönüşmesini göstermesi bakımından son derece kıymetlidir. Osmanlı Devleti, diplomatik talepleri dikkate alırken, bu talepleri mutlaka kendi hukukî ve idarî çerçevesi içinde değerlendirmiştir. İranlı çocuklar için açılması planlanan bu mektebin, eski kar-perdaz Mirza Ali Ekber’e ait bir hanede faaliyet göstermesinin düşünülmesi; Erzurum’un sosyal, ekonomik ve kültürel katmanlarının ne kadar iç içe geçtiğini açıkça ortaya koymaktadır. Bu tür belgeler, Erzurum tarihinin yalnızca yerel değil, aynı zamanda uluslararası bağlantısıyla birlikte ele alınması gerektiğini bizlere göstermektedir."
Osmanlı arşivlerinden çıkan bu belge, Erzurum’un geçmişte çok milletli ve diplomatik boyutu olan bir eğitim hayatına zemin hazırlayan girişimlere sahne olduğunu ortaya koyarken; devletin yabancı topluluklara yönelik talepleri nasıl izin, denetim ve nizam çerçevesinde değerlendirdiğini de açık biçimde gözler önüne seriyor.